Maar economische en politieke integratie lijken niet te volstaan; er is toch zoiets als de nood aan diepere verbanden.
Wanneer we in een andere stad van de Europese unie verblijven, wordt ons cultureel geheugen op een wonderbaarlijke wijze geprikkeld. Wat blijkt? Veel van deze steden zijn ons geenszins vreemd. We herkennen tal van plaatsen, omdat we er al geweest zijn - dankzij de lectuur van grote schrijvers.

Het Parijs van Marcel Proust, het Londen van Virginia Woolf, het Dublin van James Hoyce, het Lübeck van Thomas Mann, het Sevilla van Machado, het Lissabon van Fernando Pessoa, het Triëst van Svevo, het Sicilië van Pirandello, en ga zo maar door: het zijn plekken waarmee we op een of andere manier vertrouwd zijn. We stellen vast dat literatuur toch heeft bijgedragen tot het vormen van een gemeenschappelijk geheugen.

En de roman, een genre dat in staat is om uiteenlopende talen, registers en genres in te lijven, betoont zich bij uitstek geschikt om, zoals Vargas Llosa heeft opgemerkt, een "gevoel van bij-de-mensheid-te-horen over tijd en ruimte heen" tot rijpheid te laten komen.
Is het voor de Europeaan anno 2007 mogelijk om zich in enkele belangrijke auteurs en werken teherkennen? Kunnen we spreken van een gemeenschappelijke bibliotheek? Het zijn vragen die we ons al een hele tijd stellen.

Op initiatief van de Faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit van Rome werd aan de universiteiten van twaalf Europese landen een onderzoek uitgevoerd om na te gaan of er sprake was van een soort grootste gemene literaire deler. De resultaten brengen een verrassende convergentie aan het licht op het vlak van literaire voorkeur, en de contouren van een mogelijke Europese canon, gebaseerd op de lectuur van de klassiekers, worden zichtbaar. Deze conclusie rechtvaardigt en bekrachtigt het initiatief van de Faculteit Letteren van de Universiteit van Palermo tot het opzetten van een project waarbij, in samenwerking met de universiteiten van Sevilla, Leuven en Groningen, en de financiële steun van de Europese Commissie, de hedendaagse Europese literaire werkelijkheid in beeld wordt gebracht.
Doel van het PEN-project (Portal on the European Novel), waaraan in de toekomst hopelijk ook andere universiteiten zullen meewerken, is het rijkgeschakeerde terrein van de Europese roman in kaart te brengen. In een perspectief van dialoog en uitwisseling wil deze portaalsite een vruchtbare gelegenheid scheppen tot het uitwerken en verrijken van de dialectische confrontatie tussen de verschillende Europese landen, niet alleen op politiek en economisch maar ook op literair vlak.

Het is overigens onmiskenbaar zo dat de culturele betekenis van de roman in de loop van de jongste decennia niet enkel meer kan worden afgemeten aan het werk van Europese en Noord-Amerikaanse auteurs, wiens werk stevig geworteld is in de de Westerse literaire tradities, maar ook aan de bijdragen van schrijvers uit andere delen van de wereld: Afrikaanse, Indische, Israëlische, Libanese, Pakistaanse, Zuid-Amerikaanse auteurs, en ga zo maar door. Hun romans vormen kostbare vensters met zicht op onbekende en zeer uiteenlopende werkelijkheden, volkeren en culturen.
Nieuwe generaties auteurs in Europa en in de wereld gaan door met het vertellen over de complexiteit en de tegenstellingen in de werkelijkheid waarin we leven, de labirynten waarin we dreigen verloren te lopen, en waarbij ze nauwlettend het onuitputtelijke schouwtoneel van de menselijke werkelijkheid in de gaten houden. Zij blijven dus, om met Henry James te sprekenk, post vatten achter dat "onmogelijke te berekenen aantal vensters" dat het huis van de roman rijk is, en dragen zo bij tot het verrijken van onze ervaring en tot de ontwikkeling van onze kritische zin.
Op deze manier wil de portaalsite van PEN een bijzonder venster zijn dat de Europa opent om de wereld in te kijken, en dat de wereld toelaat om naar Europa te kijken.

author: Domenica Perrone (DILCE - Università degli studi di Palermo)
translate: Bart Van Den Bossche (K.U. Leuven)